Tram ve nokta kazancı

Tram nedir

Ofset makinesi tek mürekkeple ya tam ton basar ya hiç basmaz. Aradaki griyi küçük noktalarla vermek zorunda. Nokta büyükse göz o alanı koyu, küçükse açık okuyacak. Buna tram deniyor; gazete fotoğrafına yakından bakınca gördüğünüz nokta düzeni işte o.

Tram sıklığının ölçüsü lpi, inç başına düşen çizgi sayısı. Gazete baskısı 85 ile 100 lpi civarında kaba tram ister, çünkü emici kağıt ince tramı tutmaz. Kuşeye basılan katalog ve ambalaj 150 lpi ve üstünde; noktalar öyle küçük ki gözle tek tek seçilemeyecek.

Nokta kazancı nedir

Kalıpta çizilen noktanın büyüklüğü belli. Mürekkep kağıda değince, özellikle emici kağıtlarda, biraz yayılıyor. Kağıda geçen nokta kalıptakinden iri. Bu büyümenin adı nokta kazancı.

Kazanç en çok orta tonlarda göze çarpacak. Yüzde 50 tramlı bir alan kağıtta yüzde 60 ile 65 gibi basacak. Tasarımcının ekranda seçtiği açık gri, baskıda beklenenden koyu.

Nokta kazancını ne belirler

Bunu önce kağıdın emiciliği belirliyor. Bristol ve kuşe gibi sıkı yüzeyler mürekkebi az emer, kazanç düşük kalacak. Gazete kağıdı gibi lifli yüzeyler mürekkebi çeker, nokta orada çok büyük. Baskı basıncını yükseltince, mürekkebi bol verince kazanç yine tırmanacak.

Makine her kağıt ve mürekkep ikilisi için kazancı ölçüp bir eğri çıkarıyor; dosya kalıba geçmeden o eğriye göre düzeltilecek. Bu işin adı baskı öncesi renk yönetimi. Bu kısmı matbaa yürütür; tasarımcı orta tonun neden koyulaştığını bilmeli.

AM tram ve FM tram

Klasik tramda noktalar sabit aralıklarla, düzenli bir ızgarada dizilir; boyutları değişir. Adı AM tram. FM tramda nokta boyutu sabit kalır, noktaların sıklığı oynar. FM tram daha ince detay verir, ama bazı makine ve kağıtlarda kararlı basmak zor.

İki yöntemin amacı aynı: tonu noktayla taklit etmek. Hangisine gidileceğine matbaa işe, makineye ve kâğıda bakarak karar verecek.

Moiré neden çıkar

Dört rengin tramı üst üste basılırken her renk başka bir açıyla diziliyor; noktalar böylece birbirini örtmeden yan yana dizili. Açılar yanlış seçildiyse ya da register kaydıysa noktaların arasında dalgalı, istenmeyen bir desen çıkacak. Adı moiré.

Moiré, desenli ya da çizgili bir görsel taranıp yeniden basılırken de çıkar; kaynak görselin kendi deseni tramın desenine çakılacak. Böyle görsellerde tarama çözünürlüğünü ve tram açısını birlikte ayarlayın.

İnce çizgi ve küçük yazı

Tram renk tonunun yanında ince çizgilere de dokunuyor. Altı puntonun altına inen serifli yazılar düşük lpi'de bulanık; nokta kazancı harfin ince yerlerini dolduracak. Küçük metni bu yüzden tramlı gri yerine siyah tek renk basın.

Tasarım programında tramın görüntüsü

Ekranda renk düz bir alan gibi duruyor; tram programın görüntüleme mantığında saklı, baskıya çıkana kadar noktalar görünmez. Bir tasarımcı yüzde 5 gibi çok açık bir tonu ekranda rahat seçebilir. Baskıda ise bu kadar açık bir tram bazı makinelerde tutmuyor; nokta o kadar küçülünce kağıda hiç binmiyor.

Çok açık gölgeler ve ince degradeler bu yüzden ya kaybolacak ya lekeli. Matbaalar genelde yüzde 3 ile 5 altındaki tonlardan uzak durmanızı söyler; tram noktası o aralıkta kararlı basmaz.

Bir kutu örneği

Geçen yıl gelen bir kozmetik kutusunun arka planında çok açık bir pembe gradyan vardı; üst kısmı neredeyse beyaza yakın bir tondan başlıyordu. İlk baskıda geçiş düzensiz, benekli çıktı, çünkü açık uçtaki tram noktaları makinede kararlı basmıyordu. Gradyanı yüzde 8'den başlatacak biçimde yeniden kurduk. İkinci baskıda geçiş pürüzsüz geldi.

Dijital baskıda tram

Bazı dijital makineler tonu mürekkep damlasının boyutunu oynatarak veriyor, klasik trama hiç girmeden. Bu yöntemde geleneksel nokta kazancı aynı biçimde ölçülmez; benzer bir sorun yine de başka kılıkta karşınıza çıkacak, çok açık tonlar orada da düzensiz. Dijitale geçerken ofset için hazırlanmış bir dosyanın orta tonlarını yeniden kontrol edin.

Deneme baskısı ile eğri çıkarmak

Yeni bir kağıt ya da yeni bir mürekkep partisi gelecekse matbaa önce küçük bir deneme basıyor. Farklı tram yüzdelerinde küçük kareler basılır, sonuç ölçülür, kalıptaki yüzdeyle kağıttaki yüzde arasındaki fark bir tabloya dökülecek. Bu tablonun adı kazanç eğrisi; sonraki bütün işlerde dosya ona göre düzeltilecek.

Eğri bir kez çıktıktan sonra neredeyse her işte elinizin altında. Kağıt ya da mürekkep değişince geçerliliğini yitirecek; yeniden ölçmelisiniz.