Matbaa sözlüğü

A

AçınımDie layout / unfolded shape

Kapalı bir kutunun düzleme yayılmış, kesilip katlanmadan önceki çizimi. Ölçü kotları çizimin üstünde durmalı; kotsuz açınım iki tarafta iki ayrı okuma demek. Geçen ay bir kozmetik kutusunda açınım bir milim dar geldi; kutu kapanmadı, kalıbı yeniden çizdik. Bkz. Kesim kalıbı, Montaj

Adet eşiğiQuantity threshold

Kalıp ve hazırlık parasının birim fiyata bindiği nokta. Eşiğin üstünde metrekare fiyatı aşağıda; altında kalıp parası tek başına belirleyici. Teklif verirken eşiğin nerede olduğunu müşteriye baştan söyleyin. Bkz. Fire, Tiraj

Ambalaj tasarımıPackaging design

Kutunun, poşetin ya da etiketin hem görsel hem yapısal kurgusu. Grafik tarafın işi renk ve yazı, yapısal tarafın işi açınım, kilit ve pilyaj yeri. İki taraf ayrı masada çalışırsa üretimde ölçü uyuşmazlığı çıkar; ikisini baştan aynı dosyada birleştirin. Bkz. Açınım, Montaj

Ayarlama kağıdıMakeready sheet

Kalıbın altına ya da üstüne konan ince kâğıt ve karton şeritler; işi basıncı tabakanın her noktasında eşitlemek. Zayıf basan bölgenin altına, gösterge kâğıdındaki iz eşitlenene kadar kat kat şerit girmeli. Baskı makinesi renge ve register'a otururken harcanan ilk tabakalara da aynı ad veriliyor; onları fire satırına yazın. Bkz. Fire, Register

B

BarkodBarcode

Ürünü kasada ve depoda tanıtan çizgi kod. Okuma baskı çözünürlüğünden çok kontrasta bağlı; çizgiler bulanıklaşınca kasada okuma yok. Bir gıda etiketinde çizgiler parlak kuşe üstünde yayıldı, kasa okumadı, malzemeyi mata çevirdik. Türkiye'de perakendenin standardı EAN-13. Bkz. EAN-13, GS1

Baskı öncesiPrepress

Dosyanın plakaya çıkmadan önceki bütün hazırlığı: renk ayrımı, tram, montaj, prova. Baskıda çıkan hatanın kökü çoğu zaman burada. Provayı onaylamadan plaka çektirmeyin. Bkz. Montaj, Prova, Renk ayrımı

Baskı sonrasıPostpress / finishing

Baskı bittikten sonraki bütün işlemler: kesim, kırım, katlama, ciltleme, laminasyon, kalıp geçme. Ambalaj işinde paranın ve sürenin biriktiği yer burası; baskının kendisi sıranın en kısa halkası. Termin hesaplarken son işlem sürelerini ayrı satıra yazın. Bkz. Kırım, Ciltleme, Laminasyon

Bıçak yüksekliğiBlade height

Kesim kalıbında ahşap gövdeye çakılan çelik bıçağın yüksekliği. Standart ölçü 23,8 mm; özel kalıplarda ölçü başka. Yanlış yüksekliğin sonucu belli: ya kalıp lastiğiyle çakışma ya yarım kesim. Siparişte bu ölçüyü baştan yazın. Bkz. Kesim kalıbı, Kalıp lastiği, Pertinaks

BlanketOffset blanket

Ofset baskıda mürekkebi plakadan alıp kâğıda aktaran, kauçuk kaplı silindir örtüsü. Baskıda leke ya da ton farkı görüyorsanız ilk bakılacak yer blanket. Uzun tirajda belli aralıklarla değişmeli; bakım planına ayrı kalem olarak girsin. Bkz. Nemlendirme, Register

BobinRoll

Kâğıt ya da film malzemenin makara hâlinde sarılmışı. Etiket ve esnek ambalaj işlerinin çoğunda yol bobinden bobine. Siparişte iç çapı ve sarım yönünü yazın; yanlış sarım gelirse makineye takmadan geri gönderin. Bkz. İç çap, Sarım yönü, Roll to roll

BobstBobst (brand, generic term for die-cutting press)

İsviçreli üretici Bobst'un adı; sektörde otomatik kesim kalıbı makinelerinin genel karşılığı da bu. Başka marka makine çalıştıran atölyede bile "Bobst'a girecek" denince herkes aynı işi anlıyor. Kalıpla kesme, kırım ve sıyırma bu makinelerde tek geçişte. Bkz. Kesim kalıbı, Sıyırma

BristolBristol board

Tek yüzü kaplamalı, orta gramajlı karton. Kartvizit, davetiye ve kitap kapağının bilinen malzemesi. Kuşeye göre daha mat bir yüzey. Numuneyi müşteriye elle tutturmadan karar vermeyin; bristolün farkı gözden çok parmakta. Bkz. Kuşe, Gramaj

C

CiltlemeBinding

Basılı formaların bir araya gelip kitap ya da katalog olması. Tel dikişten şirazeli cilde birkaç yöntem var, seçimi sayfa sayısı ile kullanım biçimine bağlı. Kalın bir kataloğu tel dikişle bağladık; ilk açılışta sırtından kurtuldu, o iş şirazeli cilde döndü. Bkz. Dikiş (tel dikiş), Şirazeli cilt, Forma

CMYKCyan magenta yellow key (black)

Baskı mürekkeplerinin dört ana rengi: camgöbeği, macenta, sarı, siyah. Ekrandaki RGB rengi baskıya geçerken bu dörde ayrılıyor, arada bir miktar ton kayboluyor. Bir markanın mavisini CMYK'yle bastık, ikinci provada bile tutmadı; spot renge geçtik. Marka rengi kritikse Pantone'a gidin. Bkz. Pantone, Spot renk, Renk ayrımı

Ç

ÇözünürlükResolution

Bir görselin baskıya yetecek detayı taşıyıp taşımadığını gösteren ölçü; birimi dpi. Baskı dosyasında aranan sayı 300 dpi. Düşük çözünürlüklü görseli büyütmeyin. Vektörel çizimde böyle bir sorun yok; ölçek büyüse de çizgi keskin. Bkz. Dpi, Vektörel çizim

D

Dalga türüFlute type

Oluklu mukavvanın iç katmanındaki dalga profili. B dalga ince ve sık, C dalga orta, E dalga mikro incelikte; her biri ayrı basınç ve ayrı baskı yüzeyi demek. İnce detaylı baskı gerekirse E dalgaya, ağır ürün taşınacaksa C ya da B dalgaya gidin. Bkz. Oluklu mukavva, Mukavva

Delik zımbaHole punch

Etikete ya da kartona asma amaçlı yuvarlak delik açan işlem; kesim kalıbında ayrı bir bıçak. Askılı etiketin ve fiyat kartının deliği buradan. Delik kenarı takviyesiz kalırsa askıda dururken zamanla yırtılıp genişler. Bkz. Kesim kalıbı, Montaj

Dijital baskıDigital printing

Plaka ya da klişe olmadan doğrudan dosyadan basan yöntem. Kalıp parası yok, kısa adette ucuza geliyor; birim fiyat ofsetin üstünde. Kişiye özel etiketin ve numune baskısının yeri burası. Bkz. Ofset, Numune baskı

Dikiş (tel dikiş)Saddle stitching

Katlanmış formaların sırttan tel zımbayla tutturulması. Ucuz ve hızlı bir ciltleme. Sayfa sayısı arttıkça sırt şişer, kitap düz açılmaz; kalın işlerde ikinci bir yöntem konuşulmalı. Bkz. Ciltleme, Kanca (staple)

DilmeSlitting

Geniş bir bobini istenen ende dar bobinlere ayırma işlemi. Etikette sıra şöyle: önce büyük bobin baskıdan geçiyor, sonra makine genişliğine göre dilme. Bir işte körelmiş bıçakla dilinen bobinin kenarı boydan boya tüylendi. Kenarda tüylenme ya da kılcal yırtık görürseniz ilk şüpheli dilme bıçağı. Bkz. Bobin, Guillotine

Döner kalıpRotary die

Silindir gövdeye monte edilmiş, sürekli dönerek kesen kalıp. Bobinden bobine giden etiket hatlarının hız çözümü; düz kalıba göre kat kat hızlı. Kalıp yatırımı düz kalıptan pahalı, yeri de uzun ve tekrar eden tirajlar. Bkz. Kesim kalıbı, Pertinaks

DpiDots per inch

Bir görselin inç başına düşen nokta sayısı; baskı netliğinin ölçüsü. Ekran için 72 dpi yeter, baskı dosyasının istediği sayı 300 dpi. İnternetten indirilmiş logoyla baskıya girmeyin; o dosya için yeniden çizim lazım. Bkz. Çözünürlük

DubleksDuplex board

İki katmanın yapıştırılmasıyla çıkan karton; bir yüzü beyaz kuşeli, arkası gri hamurlu. Kutu ve ambalajda görünen yüz için ilk akla gelen malzeme. Kalınlıkta triplekse yetişmese de gövde için yeterli. Kozmetik kutusu dosyalarının çoğunda malzeme dubleks. Bkz. Tripleks, Kuşe, Gramaj

E

EAN-13European Article Number, 13 digit

Perakende ürünlerde en yaygın barkod standardı; 13 haneli sayının çizgiye çevrilmiş hâli. Nominal ölçüsü 37,29 × 25,93 mm, büyütme küçültme aralığı %80 ile %200. Bu aralığın dışına taşan barkodu kasa cihazı okumaz. Bkz. Barkod, Sessiz bölge, GS1

Etiket sökücüLabel rewinder / stripper

Kesilmiş etiketleri liner üzerinden ayırıp toplayan makine parçası. Kiss cut'tan sonra etiketin taşıyıcıdan koptuğu yer burası. Bir kozmetik etiketinde sökme açısını fazla dik bıraktık; kenarda yapışkan kalıntısı kaldı, liner üstü iz tuttu. Açıyı her yeni malzemede numuneyle deneyin. Bkz. Kiss cut, Liner, Sıyırma

F

FireWaste / spoilage

Üretim sırasında kaybedilen, satılamayan malzeme: ayarlama kâğıdı, kesim payı, hatalı baskı. Ayar firesi işin başında tek seferde çıkar, yol firesi üretim boyunca dağılıyor. Fiyat verirken bu oranı hesaba katın; hesaba girmeyen fire doğrudan zarar demek. Bkz. Ayarlama kağıdı, Adet eşiği

FleksoFlexography

Esnek kauçuk ya da fotopolimer klişeyle basan yöntem. Etiketin ve esnek ambalajın büyük kısmı buradan çıkıyor; bobinden bobine hızlı bir hat. Klişe parası olduğu için kısa tirajda pahalı. Kraft torba ve şeffaf film baskılarının adresi de burası. Bkz. Ribon, Termal transfer, Bobin

FormaSignature

Bir baskı tabakasının katlanıp kesilerek oluşturduğu sayfa grubu; genelde 8 ya da 16 sayfa. Kitap ve katalog planlarken sayfa sayısını formaya tam bölünecek şekilde ayarlayın. Yarım kalan forma ya boş sayfa ya ek maliyet demek. Bkz. Ciltleme, Montaj

G

GofreEmbossing / debossing

Kâğıdı ya da kartonu iki kalıp arasında basınçla şekillendirip yüzeye kabartma ya da çukur desen verme işi. Kabartmayla aynı aileden; gofre daha çok desenli ve dokulu yüzeylerin genel adı. Davetiyede ve kartvizitte logoyu parmağa hissettirmek istiyorsanız gofreyi baştan konuşun. Bkz. Kabartma

GramajGrammage / basis weight

Kâğıdın metrekare başına ağırlığı, birimi gr/m². Kartvizitte 300 ile 350, broşürde 115 ile 170 arası olağan aralık. Aynı gramaj başka kâğıt cinsinde başka kalınlık veriyor; yalnız gramaja bakıp karar vermeyin. Bkz. Kuşe, Bristol, Kraft

GS1GS1 (global standards organization)

Barkod ve ürün kodlama standartlarını belirleyen uluslararası kuruluş. Barkod alacak markanın ilk durağı GS1 üyeliği. Numara bu kuruluştan gelen firma prefiksiyle başlar; prefiksi kendiniz uydurmayın. Bkz. EAN-13, GTIN

GTINGlobal Trade Item Number

Bir ürünü dünya çapında tekil tanımlayan numara sistemi; EAN-13 barkodun içindeki rakamların karşılığı bir GTIN. Aynı ürünün farklı ambalaj boyu ve rengi ayrı GTIN almalı. Tek numarayı iki ürüne bindirmeyin. Bkz. GS1, EAN-13

GuillotineGuillotine cutter

Düz kesim yapan büyük bıçaklı kesim makinesi. Kalıp istemeyen düz kenarlı işlerin yolu buradan: kartvizit, broşür, blok not. Bıçağın açısı ve basıncı doğru ayarlanmalı; yoksa kesim kenarında ezilme ya da kayma kalır. Bkz. Dilme, Kesim kalıbı

H

HarmanCollating / gathering

Formaların ya da sayfaların doğru sırayla üst üste dizilmesi; ciltlemeden önceki adım. Bir katalogda tek forma ters girdi, bin adet yanlış sıralı çıktı. Harman makinesinden geçen işe de son bir göz gezdirin. Bkz. Forma, Ciltleme

I

ICC profiliICC color profile

Bir cihazın rengi nasıl ürettiğini tarif eden dosya. Ekranla baskı arasındaki renk tutarlılığı buna bağlı; profil atanmamış dosyada ekrandaki renkle kâğıttaki renk ayrı. Matbaadan kendi makinesinin ve kâğıdının profilini isteyin. Bkz. Renk ayrımı, CMYK

İ

İç çapCore diameter

Bobinin sarıldığı karton ya da plastik makaranın iç ölçüsü. Etiket makinelerinde 76 mm ile 40 mm iç çap olağan. Geçen kış yanlış çapla gelen bir bobin makineye girmedi, yarım gün adaptör aradık. Siparişte iç çapı yazmayı atlamayın. Bkz. Bobin, Sarım yönü

İç sayfaText pages / inner pages

Bir kitap ya da katalogda kapak dışında kalan gövde sayfaları. Kalın iç kâğıt sırtı şişirdiği için gramajı kapaktan düşük tutun. Ciltleme yöntemini belirleyen ölçü de sayfa sayısı. Bkz. Forma, Ciltleme

İllüstrasyonIllustration

Fotoğraf yerine çizimle hazırlanan görsel öge. Ambalajda raf ömrünü uzatıyor, yıllar sonra bile eskimiş durmuyor. Baskıya vektörel gönderin, çözünürlük sorusu baştan kapansın. Bkz. Vektörel çizim, Çözünürlük

K

KabartmaEmbossing

Kâğıdı ya da kartonu iki kalıp arasında ısı ve basınçla yükselterek desen çıkarma işi. Çoğunlukla folyo yaldızla birlikte gidiyor: logo hem parlıyor hem parmağa geliyor. Kabartma kalıbı ayrı bir maliyet kalemi, küçük adette birim fiyata ağır binen bir yük. Bkz. Gofre, Sıcak yaldız

Kalıp lastiğiDie-cutting rubber / ejection rubber

Kesim kalıbında bıçağın yanına yerleşen, kesimden sonra malzemeyi kalıptan iten sünger benzeri lastik. Yüksekliği bıçaktan bir miktar fazla olmalı; alçak kalırsa parça kalıba yapışır, hat durur. Sertleşmiş lastikle çalışan bir kalıpta hat iki kez durdu. Lastiği bekletmeden değiştirin. Bkz. Kesim kalıbı, Bıçak yüksekliği

Kalıp yapımıDie making

Açınım çiziminden yola çıkıp kontrplak tabana bıçak ve lastik dizme süreci. Bıçak elle de büküyorlar, lazerle kesilmiş yuvaya da oturtuyorlar. Kalıp doğru çıktıysa sonraki binlerce parça aynı ölçüde kalır. Bkz. Pertinaks, Kesim kalıbı, Lazer kesim

Kanca (staple)Staple

Tel dikişte formaları sırttan tutturan metal zımba teli. Broşürde ve dergide en yaygın tutturma elemanı; ucuz ve hızlı. Arşivlik işte tel kullanmayın. Bkz. Dikiş (tel dikiş), Ciltleme

KarekodQR code (Turkish market term)

İki boyutlu, kare hücrelerden oluşan, telefonla okunan kod türü. Türkiye'de e-fatura ve mobil ödemeyle yayıldı, artık ambalaj üstünde de olağan. Kenarındaki sessiz alanı daraltmayın; boşluk yetmezse telefon kodu okumaz. Bkz. QR kod, Sessiz bölge

Karşı plakaCounter plate / makeready plate

Kesim kalıbının karşısında duran, pilyaj bıçağının kartonu içine ittiği kanalı taşıyan sert plaka. Kanal genişliği karton kalınlığına göre açılmalı. İki yaygın cinsi var: pertinaks ucuz ve kısa ömürlü, çelik pahalı ve uzun tirajın malzemesi. Bkz. Bıçak yüksekliği, Kesim kalıbı

Karton kutuCarton box

Dubleks, tripleks ya da oluklu mukavvadan üretilen, katlanıp kesilerek şekil alan ambalaj türü. Malzeme cinsi ürünün ağırlığı ile nakliye biçimine bağlı. Kozmetik kutusu ile beyaz eşya kutusunu aynı hesapla çizmeyin. Bkz. Dubleks, Tripleks, Oluklu mukavva

KatlamaFolding

Basılı tabakanın belirlenen çizgilerden kırılıp istenen forma gelmesi. Lif yönüne ters katlarsanız kırım çizgisi çatlar. Broşürde iki kırım, üç kırım ve akordeon en sık gördüğümüz düzenler. Bkz. Kırım, Lif yönü

Kesim kalıbıDie-cutting tool / cutting die

Kontrplak taban üzerine dizilmiş çelik bıçaklardan oluşan, kâğıdı, kartonu ya da etiketi tek baskıda istenen şekle kesen araç. İki ana türü var: düz kalıp ve döner kalıp; seçimi tiraj ile makine belirliyor. Ömrü malzemeye, bıçak kalitesine ve bakıma bağlı. Kesim kenarında tüylenme görürseniz bıçak aşınmaya başlamış. Bkz. Bıçak yüksekliği, Pertinaks, Döner kalıp

Kesim planıCutting layout

Bir tabakaya ya da bobine kaç parçanın, hangi yönde ve hangi aralıkla dizileceğini gösteren çizim. İyi bir plan fireyi keser; kötü dizilmiş planda aynı kâğıttan daha az parça. Montajla birlikte hazırlanıyor, kalıp siparişi de bu plana göre. Bkz. Montaj, Fire

KırımCreasing / scoring

Pilyajla aynı işi anlatan başka bir ad: kâğıdın üstüne bastırılan katlama izi. Bazı atölyeler ince malzemeye kırım, kalın kartona pilyaj diyor. İki terim sektörde yan yana; siparişte hangisini kastettiğinizi açın. Bkz. Pilyaj, Katlama

Kilit diliLocking tab / tuck flap

Kutu açınımında iki parçayı tutkalsız birbirine kilitleyen çıkıntılı parça. Dar kesilirse kutu kendiliğinden açılır, geniş kesilirse hiç kapanmaz. Numune katlanmadan kalıp siparişi vermeyin. Bkz. Otomatik dip, Açınım

Kiss cutKiss cutting

Etiketi kesip altındaki taşıyıcıyı kesmeden bırakma işlemi. Bıçak yalnız üst yapışkanlı katmana değecek derinlikte ayarlanmalı; biraz fazlası linere zarar demek. Ayarı her yeni malzemede yeniden deneyin. Bkz. Taşıyıcı, Liner, Sıyırma

KollektörWaste collector / stripping unit

Hattan çıkanı sırayla toplayan ünite. Katalog tarafında katlanmış formaları doğru sırada bir araya getiriyor; kesim tarafında iskarta ağını ve ayrılan parçaları topluyor. Ayarı kaçtı mı iki sonuç var: karışan forma sırası, hatta takılan küçük parça. Bkz. Sıyırma, Kesim kalıbı

KraftKraft paper

Sülfat yöntemiyle üretilen, hamuru ağartılmadığı için doğal kahverengi kalan kâğıt türü. Lifi uzun olduğundan yırtılmaya dayanıklı. Torbada, sarma kâğıdında ve doğal görünüm istenen etikette olağan malzeme. Baskı yüzeyi beyaz kâğıt kadar parlak sonuç vermez; renkleri biraz kırık bekleyin. Bkz. Gramaj, Kraft torba

Kraft torbaKraft bag

Kraft kâğıttan üretilen, gıda ve perakende taşımada yaygın torba türü. Sap takviyesi ile zemin genişliği ürünün ağırlığına bağlı. Baskı yöntemi flekso. Gözenekli yüzey ince detayı yutar; tram sıklığını buna göre seçin. Bkz. Kraft, Flekso

KuşeCoated paper

Yüzeyi kaplamalı, pürüzsüz ve baskıda renk doygunluğu yüksek kâğıt türü. Broşür, katalog ve derginin bilinen malzemesi. Mat kuşe ile parlak kuşe diye iki cinsi var. Uzun okuma metninde mat olanı seçin. Bkz. Gramaj, Bristol

L

LakVarnish

Baskı yüzeyine sürülen ince, koruyucu ve genelde parlaklık veren kaplama. Selefona göre ucuz, buna karşılık daha kısa ömürlü. Yalnız belirli bir bölgeye sürülen spot lak o alanı öne çıkarır; sınırlarını tasarımda ayrı katman olarak verin. Bkz. UV lak, Laminasyon

LaminasyonLamination

Kâğıt ya da karton yüzeyine ince bir film kaplama işlemi; yüzeyi nemden ve çizilmeden koruyor. Mat, parlak ve soft touch diye birkaç türü var, seçimi ürünün elde ne sıklıkla tutulduğuna bağlı. Eski adı selefon; bugün lamine edilen işlerin çoğunda polipropilen film var. Bkz. Mat laminasyon, Parlak laminasyon, Selefon

Lazer kesimLaser cutting

CO2 lazer ışınıyla malzemeyi kesme ya da kalıp bıçağı üretme yöntemi. Karmaşık, ince detaylı şekillerde çelik bıçaktan esnek. Numunede ve küçük adette kalıp maliyetine girmeden sonuç veriyor. Kenarda hafif yanık izi kalabilir; açık renk malzemede önce bir parça deneyin. Bkz. Kalıp yapımı, Kesim kalıbı

Lif yönüGrain direction

Kâğıt üretiminde liflerin dizildiği yön. Katlamayı ve kırımı lif yönüne paralel yapın. Yönü bulmak için kartondan bir parça koparıp iki yöne yırtın: düz giden taraf lif yönü. Büyük formatlı işte kâğıt siparişine lif yönünü ayrıca yazın. Bkz. Katlama, Kırım

LinerLiner (release paper)

Etiketin yapışkan yüzünü koruyan, silikon kaplı alt kâğıt ya da film. Görevi etiket sökülene kadar yapışkanı taşımak, sonrası çöp. Etiketleme makinesinin hızı da linerin kalınlığına ve kayganlığına bağlı. İnce linerle çalışacaksanız gerdirme ayarını baştan düşürün. Bkz. Taşıyıcı, Kiss cut

M

Mat laminasyonMatte lamination

Yüzeye parlaklık vermeyen, ışığı dağıtan laminasyon türü. Kozmetikte ve lüks algısı istenen kutularda olağan; parmak izini az belli ediyor. Soft touch kadar pahalıya gelmez, dokunuşu da ondan sert. Bkz. Laminasyon, Soft touch laminasyon

MatrisMatrix (waste)

İki ayrı işi anlatan bir terim. Kalıp tarafında matris, pilyaj bıçağının karşısındaki oluklu kanal; kartonun katlanma izi orada oluşuyor. Etiket tarafında matris, kiss cut sonrası etiketin etrafında kalan ve taşıyıcıdan sıyrılıp atılan fazla malzeme. Hangisinden söz edildiğini konudan çıkarın. Bkz. Sıyırma, Kiss cut

MontajImposition

Birden fazla sayfanın ya da tekrarlanan görselin baskı tabakasına en verimli biçimde yerleştirilmesi. İyi bir montaj kâğıt israfını keser, kırım ile kesim çizgilerini doğru sıraya sokar. Kitap işinde forma, ambalajda açınım esas; montajı bu iki ölçüden birine oturtmalısınız. Bkz. Forma, Açınım

MukavvaCardboard / paperboard

Kâğıttan kalın, kartondan sert bir malzeme ailesinin genel adı; tek katlı düz mukavva da bu aileden, oluklu mukavva da. Gramaj ile kalınlık kullanım yerine göre geniş bir aralıkta. Sipariş verirken mukavva demekle yetinmeyin, kalınlığı mikron ya da milimetre yazın. Bkz. Oluklu mukavva, Gramaj

N

NemlendirmeDampening (offset)

Ofset baskıda plakanın mürekkep almayan bölgelerine su verme işlemi. Baskının temiz çıkması mürekkeple suyun dengesine bağlı: su fazla gelirse renk soluk kalır, az gelirse plaka her yerde mürekkep tutar. Operatörün makine başında en çok oynadığı ayar bu. Bkz. Blanket, Register

Nokta kazancıDot gain

Baskı sırasında tram noktalarının kâğıt üstünde planlanandan büyük çıkması. Emici kâğıtta, mesela gazete kâğıdında, kazanç daha da yüksek. Baskı öncesi dosya bu büyümeyi hesaba katmalı; katmayan dosyada baskı olması gerekenden koyu. Bkz. Tram, Kuşe

Numune baskıSample print / proof run

Tam tirajdan önce tasarımı ve rengi onaylatmak için basılan küçük adetli baskı. Çoğunlukla dijital makineden çıkar; kalıp ya da klişe istemez. Numune onaylanmadan tiraja geçmeyin. Bkz. Dijital baskı, Prova

O

OfsetOffset printing

Mürekkebin plakadan blanket'e, oradan kâğıda aktarıldığı baskı yöntemi. Yüksek tirajda birim maliyet düşük, az adette plaka hazırlığı pahalı. Kitabın, kataloğun ve ambalajın büyük kısmının yeri hâlâ ofset. Bkz. Blanket, Dijital baskı

Oluklu mukavvaCorrugated board

İki düz kâğıdın arasına dalga biçiminde kıvrılmış bir katman sıkıştırılarak üretilen malzeme. Koli ve nakliye ambalajının temeli; dalga türünü taşınacak yükün ağırlığı belirler. İnce baskı detayı istiyorsanız E dalga gibi mikro profillere geçin. Bkz. Dalga türü, Mukavva

Otomatik dipAutomatic bottom / lock bottom

Kutunun tabanı elle katlanmadan, kutu açılınca kendiliğinden kilitlensin diye kurulmuş açınım tasarımı. Hızlı paketleme hattında kutu başına birkaç saniye kazanç demek. Daha fazla kâğıt yer; birim maliyeti düz diptekinin biraz üstünde. Bkz. Kilit dili, Açınım

P

PaketlemePacking

Bitmiş ürünün sevkiyat için kutulanması, sayılması ve etiketlenmesi. Baskı işinin son adımı; burada gözden kaçan bir eksik yüzünden iyi basılmış bir iş nakliyede zarar gördü. Kırılgan üründe ara katman ile dolgu paketleme sırasında eklenir. Bkz. Karton kutu, Palet

PaletPallet

Kutu ve koli yığınlarının üstüne istiflenip forkliftle taşındığı ahşap ya da plastik taban. Kutuların nakliyede ezilip ezilmeyeceği palet düzeni ile istif biçimine bağlı. Büyük siparişte palet planını üretimden önce konuşun. Bkz. Karton kutu, Shrink film

PantonePantone matching system

Renkleri sayısal kodlarla tarif eden, dünya çapında ortak renk katalog sistemi. Marka rengini doğrudan Pantone koduyla bastırınca partiler arasındaki fark en aza iner. Logo rengini her baskıda aynı tutmak için spot renk isteyin. Bkz. Spot renk, CMYK

Parlak laminasyonGloss lamination

Yüzeye yüksek parlaklık veren, ışığı yansıtan laminasyon türü. Renkleri canlandırdığı için fotoğraf ağırlıklı kapağın çoğunda bu film. Parmak izi ile çizik mat laminasyona göre daha çok belli; koyu zeminli kapakta bunu hesaba katın. Bkz. Laminasyon, Mat laminasyon

Pencereli kutuWindow box

Gövdesinde ürünü doğrudan gösteren, genelde şeffaf filmle kapatılmış bir boşluk taşıyan kutu türü. Pencere kesimi ayrı bir kalıp aşaması, film yapıştırma ayrı bir üretim adımı. Gıda ambalajında tazeliği göstermek için sık isteniyor; iki ek adımın maliyetini fiyata koymalısınız. Bkz. Karton kutu, Kollektör

Perfect bindingPerfect binding

Sayfaların sırttan sıcak tutkalla tutturulup düz bir sırt oluşturduğu ciltleme yöntemi. Kalın kitap ile kataloğun standart cildi bu. Sırt genişliği sayfa sayısına göre hesaplanmalı; yanlış hesap kapak tasarımını da bozar. Bkz. Şirazeli cilt, Sırt genişliği

PerforajPerforation

Malzemeyi tam kesmeden, üstüne kopmayı kolaylaştıran kesikli bir çizgi geçirme işlemi. Kuponun, makbuzun ve bazı etiketlerin kopma çizgisi bu. Aralık seyrek kalırsa kâğıt düzgün kopmaz, sık olursa elde taşırken kendiliğinden yırtılır. Bkz. Pilyaj, Kesim kalıbı

PertinaksPhenolic plywood base (die board)

Kesim kalıbının karşısına konan, pilyaj kanallarını taşıyan sert levha. Kâğıt katmanları reçineyle preslenerek yapılır. Çeliğe göre ucuz ve kolay işleniyor, ömrü de o kadar; kısa ve orta tirajın malzemesi. Bıçakların dizildiği taban pertinaks sayılmaz, o kontrplak. Bkz. Kesim kalıbı, Kalıp yapımı

PilyajCreasing / scoring

Kâğıdı ya da kartonu kesmeden üstüne bastırılan, lif yapısını kırarak katlanacak yeri belirleyen çizgi. Kalın kartonda pilyaj yoksa yüzey katlamada çatlıyor, baskı orada kırık. Pilyaj bıçağı kesim kalıbıyla aynı geçişte, kesim bıçağının yanına dizilmeli. Karşısındaki matris kanalının genişliği karton kalınlığına bağlı. Bkz. Kırım, Katlama, Kesim kalıbı

PlakaPrinting plate

Ofset baskıda mürekkebi taşıyan, alüminyum üstüne kimyasal ya da lazer yöntemiyle görüntü aktarılmış ince levha. Her renk için ayrı plaka gerek; dört renkli iş dört plaka demek. Plaka hazırlığı ofsetin en büyük sabit kalemlerinden biri. Bkz. Ofset, CMYK

ProvaProof

Tam baskıya geçmeden rengin, kesim yerinin ve genel görünümün kontrol edildiği örnek baskı. Ekran çıktısından farkı gerçek kâğıdın üstünde durması. Müşteri provayı onaylamadan makineye tiraj basılmaz. Onaylanan provayı saklayın, seri üretimi onunla karşılaştırın. Bkz. Numune baskı, ICC profili

PuntoPoint size

Kalıpçılıkta punto, kesim çeliğinin enine kalınlığının birimi. En yaygın iki ölçü 2 pt ile 3 pt; karşılıkları 0,71 mm ve 1,05 mm. Aynı kelime dizgide yazı büyüklüğünü de anlatıyor, ikisi ayrı ölçü. Kalıp siparişinde puntoyu bıçak yüksekliğiyle karıştırmayın. Bkz. Kuşe, Çözünürlük

Q

QR kodQR code

Uluslararası standartta iki boyutlu kod türü; karekodla aynı aileden, global adı bu. Ambalajda taşıdığı içerik ürün bilgisi, kampanya bağlantısı ya da geri dönüşüm talimatı. Okunmayan kodun en sık iki sebebi: düşük baskı kontrastı, kesilmiş kenar boşluğu. Kontrastı ölçün, boşluğu koruyun. Bkz. Karekod, Sessiz bölge

R

RegisterRegister (color registration)

Farklı renk katmanlarının baskı sırasında birbirinin tam üstüne oturması. Register kaçtı mı sonuç belli: renk taşması, ince çizgide çift görme. Operatör baskının başında register çarpılarından bu hizaya bakmalı. Kesim de baskıya göre kaçıyorsa önce buraya bakın, kalıba sonra. Bkz. Nemlendirme, Tram

Renk ayrımıColor separation

Bir görselin CMYK'nın dört rengine bölünüp her biri için ayrı plaka ya da klişe hazırlanması. Ayrımın yeri baskı öncesi; hatalı ayrımın faturası baskıda ton kayması. Spot renk kullanan işe beşinci bir kanal eklenmeli. Bkz. CMYK, Baskı öncesi

RibonThermal transfer ribbon

Termal transfer yazıcılarda ısıyla etikete aktarılan mürekkepli şerit. Wax, wax-resin ve resin diye birkaç tür; dayanıklılık isteyen etiketin ribonu resin. Ribon genişliği etiket genişliğine uymalı; dar ribon yazıcı kafasını boşuna yıpratır. Bkz. Termal transfer, Termal

Roll to rollRoll-to-roll printing

Malzemenin bir bobinden açılıp baskı ile kesimden geçip tekrar bobine sarıldığı üretim akışı. Etiketin ve esnek ambalajın standart çalışma biçimi bu. Tabaka beslemeliye göre hızlı, buna karşılık makine ayarı uzun. Bkz. Bobin, Flekso

S

Sarım yönüWind direction

Etiket bobininde baskının içe mi dışa mı baktığını gösteren yön tanımı. Sektörün dili 1 ile 8 arası numaralar. Geçen sene bir bobin ters sarımla geldi; uygulama makinesine takıldı, etiketler ters yapıştı, bütün partiyi elden geçirdik. Bkz. Bobin, İç çap

SelefonCellophane (colloquial for lamination film)

Eski dilde laminasyon filmine verilen genel ad. Gerçek selüloz bazlı film neredeyse hiç kalmadı, terim sektörde durdu. Bugün selefon çekilsin demek, genelde polipropilen bazlı laminasyon demek. Müşteriyle konuşurken iki adın aynı işi işaret ettiğini baştan netleştirin. Bkz. Laminasyon, Lak

SerigrafiScreen printing

Mürekkebin gerili bir elek üstünden baskı yüzeyine sıyrılarak geçirildiği yöntem. Kalın bir mürekkep tabakası bırakıyor; ambalajda özel doku ya da yoğun renk isteyen işin yeri burası. Cam, plastik ve tekstil gibi düz olmayan yüzeyde de çalışıyor; ofsetin giremediği yer buranın işi. Bkz. Tampon baskı, Flekso

Sessiz bölgeQuiet zone

Barkodun ya da karekodun etrafında bırakılan, hiçbir baskı ögesi taşımayan boş alan. Okuyucunun kodu ayırt etmesi bu boşluğa bağlı. Oraya logo ya da yazı koymayın; kasada okunmayan barkodların büyük kısmının sebebi bu. Bkz. EAN-13, Karekod

Shrink filmShrink film

Isı verildiğinde büzülüp ürünün ya da palet yükünün üstüne sıkı oturan plastik film. Nakliyede palet istifini sabitleyen katman bu; tekli ürün ambalajında da karşılığı aynı. Kalınlığı yükün ağırlığına göre seçin. İnce filmle çıkan bir palet uzun yolda yırtıldı, yük yan tarafa kaydı. Bkz. Palet, Streç film

Sıcak yaldızHot foil stamping

Isıtılmış bir kalıple metalik folyoyu baskı yüzeyine bastırıp yapıştırma işlemi. Altın, gümüş ve bakır tonları en sık isteneni. Kalıp parası olduğundan küçük adette pahalı; büyük tirajda birim maliyet makul. Bkz. Soğuk yaldız, Kabartma

Sırt genişliğiSpine width

Ciltli bir kitabın ya da kataloğun sırt kısmının kalınlığı. Hesabın iki girdisi: sayfa sayısı ve kâğıt gramajı. Kapak tasarımı bu ölçüye kurulmalı, sırt yazısı o dar alana sığmalı. Yanlış hesaplanmış bir sırt yüzünden geçen yıl bir kapağı baskıya girmeden yeniden çizdik. Bkz. Perfect binding, Gramaj

SıyırmaStripping / matrix removal

Kiss cut sonrası etiketin etrafındaki fazla malzemeyi, matrisi, taşıyıcıdan ayırıp toplama işi. Ayarı gevşek kalan bir hatta etiketin kenarında matris parçası kalır. Yüksek tirajlı etiket hattında üretim hızının tavanı sıyırma hızı. Bkz. Matris, Kiss cut

Sipariş adediOrder quantity

Bir işin kaç adet basılacağını söyleyen sayı; kalıp ile plaka parasının adede bölünme oranı buna bağlı. Az adette birim fiyat yüksek; adet arttıkça sabit maliyet erir. Müşteri adet netleşmeden fiyat isterse önce bu rakamı konuşun. Bkz. Adet eşiği, Tiraj

Soft touch laminasyonSoft touch lamination

Yüzeye kadife benzeri, yumuşak bir dokunuş veren özel laminasyon türü. Kozmetikte ve hediyelik ambalajda lüks algısının filmi bu. Öteki laminasyon türlerinden pahalı; tırnak ya da sert bir cisim çizince alttaki renk beyaz iz olarak çıkıyor. Bkz. Mat laminasyon, Laminasyon

Soğuk yaldızCold foil stamping

Isı yerine yapıştırıcı ve baskı basıncıyla folyoyu yüzeye aktarma yöntemi. Ofset hattına entegre çalıştığı için sıcak yaldızdan hızlı. İnce detayda sıcak yaldız kadar keskin çıkmıyor; büyük yüzeyli metalik alanların yeri burası. Bkz. Sıcak yaldız, Ofset

Spot renkSpot color

CMYK karışımı yerine önceden karılmış tek bir mürekkeple basılan renk. Marka rengini her baskıda aynı tutmak için spot renge geçin. Tarifinin ortak dili Pantone kodu. Bkz. Pantone, CMYK

Streç filmStretch film

Gerilerek sarılan, kendi kendine yapışan ince plastik film; palet üstündeki yükü ısı istemeden sabitliyor. Elle de sarılır makineyle de. Makine sarımının gerginliği daha eşit, elle sarımda alt sıralar gevşek. Bkz. Shrink film, Palet

Ş

Şirazeli ciltCase binding / hardcover binding

Sayfaların iplikle ya da tutkalla sırttan tutturulup sert bir kapağa geçirildiği ciltleme yöntemi. Perfect binding'e göre hem dayanıklı hem pahalı. Arşivlik kitabın ve özel baskının cildi bu. Bkz. Ciltleme, Perfect binding

T

Tabaka baskıSheet-fed printing

Malzemenin bobin yerine kesilmiş tek tek tabakalar hâlinde makineye beslendiği baskı yöntemi. Kartvizitin, davetiyenin ve kutu kapağının standart yolu bu. Web baskıya göre esnek, buna karşılık yavaş. Bkz. Ofset, Web baski

Tampon baskıPad printing

Silikon bir tamponun klişeden mürekkep alıp eğrisel ya da girintili bir yüzeye baskı yapması. Kalem, oyuncak ve kozmetik kapağı gibi küçük parçaların baskısı buradan çıkıyor. Baskı alanı küçük kaldığından geniş yüzeye uygun kaçmaz. Bkz. Serigrafi

TaşıyıcıCarrier / release liner

Etiketin yapışkan yüzünü tutan, kullanıcı etiketi sökene kadar altında kalan kâğıt ya da film. Liner ile taşıyıcı aynı katmanın iki adı. Taşıyıcının kayganlığı etiketleme makinesinin hızını belirler. Bkz. Liner, Kiss cut

Taşma payıBleed

Baskı alanının kesim çizgisinin biraz dışına taşırılması. Kesimde milimetrik bir kayma olsa bile kenarda beyaz şerit kalmasın diye. Standart 3 mm; dosyayı bu payla kurun. Payı unutulan bir dosya geçen ay kesimden sonra kenarında ince beyaz çizgiyle geri geldi. Bkz. Kesim kalıbı, Montaj

TermalDirect thermal

Mürekkep ya da ribon kullanmadan, ısıya duyarlı kâğıdın üstüne doğrudan ısıyla yazı basan yöntem. Market fişinin ve kısa ömürlü etiketin yazıcısı bu. Kâğıt ışıkta ve sıcakta uzun süre kalınca yazı soluyor. Uzun ömürlü baskı için termal transfere geçin. Bkz. Termal transfer, Ribon

Termal transferThermal transfer

Isıyla ribon üstündeki mürekkebi etikete aktaran yazdırma yöntemi. Termal yönteme göre çıktısı dayanıklı; depoda ve dış ortamda solmuyor. Barkod ile seri numara basımının standardı bu. Bkz. Ribon, Termal

Teslim süresiLead time

Siparişin onayından ürünün teslimine kadar geçen süre. Kalıp gerektiren siparişte kalıp yapım süresi de bu hesabın içinde; dijital baskıda süre kısa. Adet arttıkça teslim uzuyor, bu ilişkiyi sipariş verirken konuşun. Bkz. Adet eşiği, Kalıp yapımı

Tırnak (nick)Nick

Kesim kalıbında bıçağın belirli noktalarında bırakılan, malzemenin tamamen kopmasını önleyen küçük kesilmemiş köprü. Kesim tabakadan kaldırılırken parçaları dağılmadan bir arada tutan da bu. Sayısı ve yeri yanlış planlanırsa parça erken kopar ya da elle ayırmak zorlaşır. Bkz. Kesim kalıbı, Montaj

TipoLetterpress

Yükseltilmiş bir yüzeyden doğrudan mürekkep basan, matbaacılığın en eski yöntemlerinden biri. Ticari baskıda neredeyse hiç kalmadı; davetiyede ve özel kartta, kâğıda iz bırakan dokusu için hâlâ ayakta. Modern ofsetten farkı şu: baskı kâğıda hafifçe çöküyor. Bkz. Ofset, Kabartma

TirajPrint run

Bir baskı işinin toplam basılan adedi. Tiraj arttıkça plaka ile kalıp parası daha çok adede yayılıyor, birim fiyat aşağı. Bir müşteri geçen yıl aynı işi düşük tirajla bastırdı, faturayı pahalı buldu; adedi artırınca farkı kendi gördü. Bkz. Adet eşiği, Sipariş adedi

Toz kapağıDust flap

Kutu açınımında yan kenarları kapatan, içeriyi tozdan ve ürünün kenardan görünmesinden koruyan küçük kanat. Otomatik dip tasarımlarının çoğunda bu kanat standart. Genişliği kutunun derinliğine göre ayarlanmalı; dar kesilen kapakta arada boşluk kalır. Bkz. Otomatik dip, Kilit dili

TramHalftone screen

Sürekli tonlu bir görüntünün farklı büyüklükte noktalara bölünüp baskıya uygun hâle gelmesi. Göz uzaktan bu noktaları tek bir ton olarak görüyor. Tram sıklaştıkça görüntü netleşiyor, buna karşılık makinede kontrolü zor. Bkz. Nokta kazancı, Register

TripleksTriplex board

Üç katmanın birleşmesiyle çıkan, dublekstan kalın karton türü. Ağır ürün taşıyan ya da sert durması gereken kutunun kartonu bu. Kalınlık arttıkça katlama hattındaki pilyaj payı da ona göre ayarlanmalı. Bkz. Dubleks, Pilyaj

U

UV lakUV coating

Ultraviyole ışıkla anında kuruyan, yüksek parlaklık veren lak türü. Normal laktan dayanıklı, parlaklığı da daha derin. Kitap kapağıyla kartvizitte belirli bir bölgeye sürülen spot UV de bunun bir biçimi. Bkz. Lak, Laminasyon

Ü

Üç boyutlu numune3D mockup / prototype

Açınım çiziminden yola çıkarak elle ya da lazerle kesilen, gerçek boyutta ama baskısız kutu örneği. Müşterinin ölçüyü ve katlanma biçimini ürün gelmeden gördüğü yer burası. Kalıp siparişinden önce numuneyi katlayın; katlanmamış numuneyle kalıp ısmarlamayın. Bkz. Açınım, Lazer kesim

V

Vektörel çizimVector artwork

Piksel yerine matematiksel eğrilerle tanımlanan görsel; ölçek büyüse de netliği yerinde. Logo ile kesim çizgisi dosyaları vektörel gelmeli. Fotoğraf gibi tonlamalı görsel bu formata girmiyor; raster dosyanın işi ayrı. Bkz. Çözünürlük, Kesim kalıbı

W

Web baskiWeb-fed printing

Malzemenin bobinden sürekli akarak baskı ünitelerinden geçtiği, sonda kesilip katlandığı yöntem. Gazetenin, kataloğun ve etiketin yüksek hızlı yolu bu. Tabaka baskıya göre ayar süresi uzun; kısa tirajda hızın getirisi ayarda eriyip gider. Bkz. Tabaka baskı, Flekso

Y

YapışkanAdhesive

Etiketi yüzeye tutturan kimyasal katman. Kalıcı, çıkarılabilir, dondurucuya dayanıklı diye türlere ayrılıyor; seçimini uygulanacak yüzey ile sıcaklık belirler. Yanlış yapışkanla çıkan bir etiket soğuk depoda kısa sürede kalktı, sonraki siparişte türünü değiştirdik. Bkz. Liner, Taşıyıcı

Yapıştırma payıGlue flap

Kutu açınımında iki yan kenarın birbirine yapışkanla tutturulduğu dar şerit. Genişliği kutu makinesinin yapıştırma başlığına göre ayarlanmalı; dar pay yapışmayı tutmuyor. Bir kutu işinde bu pay unutuldu, gövde açık kaldı; kilit diliyle geçici bir çözüm bulduk. Bkz. Kilit dili, Açınım