Pilyaj nedir, nasıl ayarlanır

Pilyaj ne yapar

Kesim kalıbının üstünde üç tür çelik: tam kesen, aralıklı kesip perforaj bırakan, kesmeden içeri kanal çöktüren. Üçüncüsü pilyaj. Kalıp masaya indiğinde bu çelik kartonun yüzeyine bastırıyor, lifleri sıkıştırıyor; karton artık o hattan katlanmaya hazır.

Kesim çeliğiyle pilyaj çeliği yan yana durabilir, bazı kalıplarda birbirine değecek kadar yakın. Aradaki fark yükseklikte. Kesim çeliği kartonu delip geçecek kadar yüksek; pilyaj çeliği kalınlığın bir kısmını sıkıştıracak kadar alçak. Farkı milimetrenin onda biriyle ölçüyoruz, gözle bakınca ikisi neredeyse aynı.

Çelik yüksekliği neden düşük

Kesim bıçağının boyu kartonu bir uçtan bir uca geçecek kadar uzun. Pilyaj çeliği aynı tahtaya girse de o boyda olmaz; birkaç onda milimetre kısa kesilmeli. Amaç kartonu kesmeden bastırmak. Çelik tam kesim boyunda gelince karton o hattan kopuyor; kırım hattı artık kesim çizgisi.

Geçen kış bir kozmetik kutusunun kalıbı elimize geldi, başka bir atölyede kesilmişti. Kutu açık ambalajdı, iki kapak birbirine tam otursun diye tasarlanmıştı; ama pilyaj hattı elde açılırken kartonun bir köşesi tamamen ayrılıyordu. Kalıba baktık: pilyaj çeliği kesim çeliğiyle aynı yükseklikte dizilmiş. Kimse fark etmemiş, iş matbaaya öyle gelmişti.

Karşı parça: lastik ve matris

Pilyaj çeliği tek başına yetersiz. Alt tarafta ya bir lastik şerit olur ya da matris denen oluklu bir kanal. Çelik kartonu o kanala doğru itiyor, karton kanalın içine girip bir yay çiziyor; kırım dediğimiz o eğri.

Lastik daha yumuşak bir iz bırakıyor; ince kartonda ve düz kutularda çoğu zaman yeterli. Kalın kartonda ya da dört kez üst üste katlanan kutu tabanlarında matris kanalına geçmelisiniz, çünkü lastik kalın kartonu yeterince derine itemez. Matris kanalının genişliğini de rastgele seçmiyoruz; ölçü karton kalınlığından çıkıyor. Hesabı ayrı bir yazıya bıraktık; burada şu kadarı yeterli: kanal dar gelince karton çatlıyor, geniş gelince kırım gevşek kalıyor ve kutu kendi kendine açılıyor.

Lif yönü ve karton davranışı

Kartonun lifi bir yöne yatık gider, üretim sırasında böyle oluşmuş. Pilyaj hattı lif yönüne paralel gittiğinde karton kendi isteğiyle katlanıyor; kırım kolay ve düz. Hat life dik gidince aynı çelik aynı basınçla çalışsa bile kırım zorlaşıyor, yüzeyde ince çatlaklar belirgin.

Açınım çizerken kutunun ana kırım hatlarını mümkünse life paralel yerleştirin. Bu her işte tutmuyor: kutunun ölçüsü kâğıdın eninden büyükse kâğıdı döndürüyoruz, lif yönü de onunla dönüyor. Öyle bir durumda telafi için pilyaj basıncını biraz artırmak gerek. Bu her kartonda işe yaramaz; kırılgan kartonlarda artan basınç çatlağı büyütüyor.

Çift pilyaj ve karşılıklı kırım

Kalın kartonda ya da mukavvada tek çizgi bazen yetmez. İki paralel çeliği yan yana dizip aralarına dar bir şerit bırakıyoruz; karton kendini bu iki çizgi arasından katlar. Adı çift pilyaj. En çok 350 gramın üstündeki kartonlarda, kutunun dik açıyla katlanması gereken yerlerde gerek.

Bazı işlerde kartonun iki yüzüne karşılıklı pilyaj basıldı; kırım hem içten hem dıştan hafifçe destekli. Sert kaplamalı kartonlarda dış yüzeyin katlama sırasında çatlaması böyle azalıyor. Kalıba ikinci bir çelik dizmek gerektiği için masraf da arttı; bu yüzden çift pilyaj yalnız gereken işte.

Yanlış pilyajın belirtileri

Kırım hattında beyazlama görüyorsanız kaplama tabakası çatlamış: çelik ya çok yüksek ya basınç fazla gelmiş. Karton hattı hiç tutmuyorsa, kendini eski hâline geri açıyorsa çelik alçak kalmış ya da karşı kanal fazla derin. Kutu köşede aşırı geriliyor, katlarken direniyorsa lif yönü ters gitmiş ya da matris karton kalınlığına uymamış.

Sipariş verirken ne söylersiniz

Kalıpçıya karton tipini ve kalınlığını söyleyin; çelik yüksekliği ile matris kanalının ölçüsü buradan belli. Kırımın hangi yönde, kaç derece açıyla katlanacağını da belirtin, dar açılı kırımlarda çift pilyaj gerekebilir. Numune varsa, hele daha önce başka atölyede basılmış bir kutuysa, yanınızda götürün. Elle bakılan bir kırım hattı, telefonda anlatılan onlarca cümleden daha açık.

Oluklu mukavvada pilyaj

Oluklu mukavva düz kartondan kalın; pilyaj da orada başka türlü. Kırım çizgisi oluğun yönüne paralel gidince karton kolay katlanıyor; dik gidince ya oluk kanalı çöküyor ya yüzey kâğıdı çatlak. Kalıpçı bu yüzden oluk yönünü açınım gelmeden sormalı. Tasarım oluğa göre çizilmediyse pilyaj çeliğini ne kadar iyi ayarlarsanız ayarlayın kırım gene sorunlu. Oluklu mukavva kesimi yazısında bu ilişkiyi daha ayrıntılı anlattık.

Aynı hatta pilyaj ve perforaj

Bazı kutularda kırım hattının hem katlanması hem bir noktadan koparılabilmesi isteniyor: kapak hem kapansın hem açılırken bir kenarı yırtılsın. Böyle bir yerde pilyajla perforaj aynı hatta art arda dizili. Pilyaj bastırıp katlama izini açıyor; perforaj aralıklı kesip koparmayı kolaylaştıran taraf. İki ayrı çeliğin aynı doğrultuda, aynı hizada durması kalıpçı için ayrı bir dikkat. Birinin bir milimetre kayması ikisinin uyumunu bozar.

Kalıp bakımı pilyajı nasıl etkiler

Pilyaj çeliğini kesim çeliği kadar sık bilemiyoruz; kesme yapmadığı için buna gerek yok. Yine de aşınıyor: bastırdığı yüzey zamanla düzleşiyor, keskinlik gidiyor. Aşınmış bir çelik kırımı gittikçe zayıf bırakır, altı ay önce verdiği kırımı artık vermez. Kalıpçılar bu yüzden yıllanmış kalıplarda pilyaj hattını da düzenli kontrol ediyor; kesim kenarına bakmak yetersiz.

Bir ambalaj atölyesinde iki yıl boyunca aynı kalıpla çalışan bir müşteri geldi; kutular son partide zor katlanıyordu. Kalıba baktığımızda pilyaj çeliği görünüşte sağlamdı, ama bastırma yüzeyi hafif düzleşmişti, gözle güç seçiliyordu. Çeliği değiştirdik, kırım eski hâline döndü.

Uzun süre beklemiş bir kalıp da baskıya girmeden bir kontrol demek. Nemli depoda duran tahta hafifçe şekil değiştiriyor; pilyaj yüksekliği önceki ayarla aynı değil. Uzun aradan sonra dönen kalıbı önce boş bir turla deneyin, üretime ondan sonra sokun.

Kalıbı saklarken tahtayı düz ve kuru bir yerde tutun; dik ya da nemli bir köşede bekletmenin faturası ağır olacak. Çarpılmış bir tahtayı düzeltemezsiniz; o kalıpta eski hassasiyet yok. Yeniden pilyaj çeliği dizmek, bazen baştan yeni bir tahta kesmek gerek.